POWSTAWANIE I ROZWÓJ

Grodzieńskie państwowe muzeum historii religii jest jedyne w Republice Białoruś muzeum, które bada oraz odzwierciedla historię religii i kultury na Białorusi.
Swoją historię ono zaczyna od miasta Połocku. Zgodnie z postanowieniem Biura KC KPB z 23 grudnia oraz rozporządzeniem Ministerstwa kultury BSRR nr 188 z 4 grudnia 1973 roku było przyjęte postanowienie o organizacji oraz tworzeniu Republikańskiego muzeum ateizmu w m. Połock (dyrektor German Wasiliewicz Czernow). Muzeom republiki było powierzono złożyć listę przedmiotów muzealnych z historii religii oraz ateizmu, które znajdowały się w ich zbiorach, w celu formowania kolekcji Republikańskiego muzeum ateizmu.
6 czerwca 1977 r. postanowieniem Rady Ministrów BSRR nr 47 muzeum zostało przemianowane na Republikańskie muzeum ateizmu i historii religii oraz przemieszczone do Grodna. Dyrektorem muzeum został Aleksy Nikiforowicz Karpiuk.
Dla rozmieszczenia ekspozycji, kolekcji muzealnych oraz kadry muzeum został wydzielony dawny żeński klasztor (monaster) Narodzenia Matki Bożej przy ulicy Nowozamkowaja, 3 (obecnie ulica Dawida Garadzieńskiego). W roku 1979 w kompleksie monasterskim rozpoczęły się prace konserwatorskie zgodnie z projektem oraz pod kierownictwem mińskiego architekta Haliny Żarowinej i jej męża Walentego Kałnina. Zostały odrestaurowane budynek cerkwi, cela klasztorna oraz korpus gospodarczy. Wówczas kompleks monasterski został pierwszym zabytkiem odrestaurowanym zgodnie z nowoczesnymi metodykami, a także standardami europejskimi. Projekt restauracyjny przyjął pod uwagę osobliwości religijne oraz historię zabytku. W celu adaptacji budynku do muzeum ku południowej fasadzie został przybudowany dwupiętrowy korpus z salą konferencyjną. Latem roku 1980 w ramach prac projektowych mińskimi archeologami pod kierownictwem I. Czerniawskiego zostały wykryte oraz zakonserwowane na terytorium klasztoru pozostałości cerkwi Przeczystej Bogurodzicy – najsłynniejszego zabytku Grodzieńskiej szkoły architektonicznej XII w., to stało się znamiennym etapem rozwoju białoruskiej archeologii.
Po przeprowadzeniu prac restauracyjne-remontowych muzeum dostało piętnaście ekspozycyjnych, trzy wystawiennicze oraz jedną lekcyjną salę. Powierzchnia ekspozycyjna wynosiła ponad 2200 m^2. W poszczególnych budynkach znajdowały się skład kolekcji muzealnych, biblioteka naukowa, pracownia restauracyjna, blok gospodarczy z garażem.
Jednoczesne projektowanie oraz budowanie ekspozycji trwało do roku 1990. Autorem projektu postanowienia generalnego dekoracji wystawy Republikańskiego muzeum ateizmu i historii religii był zasłużony działacz kultury BSRR artysta Agunowicz E.K. Lecz zamontowanie przeprowadzali mistrzowie Aleś Stupień oraz Więcesław Kiczko. Pierwsze sale wystaw Z historii religii i rozwoju ateizmu na Białorusi otworzyły swe drzwi dla zwiedzających 15 stycznia 1985 r. Ekspozycja została zbudowana zgodnie z chronologicznie-konfesjonalną zasadą, wykrywała rozwój kultury duchowej na Białorusi od ukazania się wierzeń religijnych do lat 1980-ch. Część kolejna wystawy była poświęcona historii rozwoju prawosławia, katolicyzmu, grekokatalicyzmu, judaizmu, islamu oraz protestantyzmu.
Głównym zadaniem pierwszego etapu działalności muzeum była odnowienie zabytku architektury kultowej – Cerkwi Świętych Borysa i Gleba, która została przekazana muzeum postanowieniem wydziału kultury nr 28 z 27 czerwca 1977 roku. W latach 1979 – 1986 muzeum podjęło prace badawcze oraz konserwatorskie na terytorium cerkwi Kałożskiej, których dokonali archeolodzy P. Papaport, M. Tkacziow, A. Trusow, A. Krawcewicz i inni. Jednocześnie podjęte zostały kompleksowe badania świątyni pod kierownictwem architekta Walerego Slunczaka – najlepszy znawca historii oraz architektury świątyni. Po jego śmierci pracę kontynuował Wadzim Glinnik. Został usunięty tynk oraz wyczyszczone wszystkie komory do holośników (holosnik – małe naczynie ceramiczne, używane do ścian murowanych). Plinfa (cienka cegła wypalona) ścian została kolejno przesycona dwoma roztworami konserwacyjnymi. Na jedną ze ścian otworzyli wcześniej zasłonięte cegłą wnęki. W niektórych zostały znalezione fragmenty fresków oraz graffiti, w lewej absydzie – pozostałości majolikowej podłogi. Cerkiew została częściowo odremontowana: został zamieniony dach, zrobiona efektywna kanalizacja burzowa, wodoodporne pokrycie wokół fundamentu. Aby przyciągnąć uwagę do problemu odnowienia zabytku, został nawiązany kontakt z Rosyjską Cerkwią Prawosławną. Słynnym wydarzeniem dla Cerkwi Świętych Borysa i Gleba była wizyta Metropolity Mińskiego oraz Białoruskiego Filaretego w marcu 1980 r. po zaproszeniu dyrektora muzeum. W roku 1982 była otwarta wystawa Z historii Grodzieńskiej szkoły architektonicznej.
W listopadzie roku 1989 zabytek architektoniczny XII w. przekazali Świętemu Soborowi Opieki Matki Bożej Ruskiej cerkwi prawosławnej w Grodnie. Pracownicy muzeum mają prawo przeprowadzania ekskursji w świątyni oraz na jego podwórku.
Prócz ekspozycyjnej działalności muzeum prowadziło prace naukowo-badawcze, ekspedycyjne, kompletowanie zbiorów, organizacje naukowo-teoretycznych konferencji.
Aleksy Nikiforowicz Karpiuk za priorytetowy kierunek uważał profesjonalne przygotowanie młodego zespołu pracowników naukowych. W tym celu była nawiązana ścisła współpraca z Muzeum starożytnobiałoruskiej kultury Akademii nauk BSRR. W roku 1979 z inicjatywy A.N. Karpiuka były nawiązane kontakty z Państwowym muzeum ateizmu i historii religii (m. Leningrad), gdzie pracownicy mieli coroczne praktyki, brali udział w konferencjach oraz seminariach.
W drugiej połowie lat 1980-ch w muzeum rodziły się dwie tradycje, których kontynuują do dziś. Muzeum został jednym z pierwszych, gdzie zaczęły prowadzić koncerty muzyki klasycznej oraz duchowej. Razem z tym, z 1989 r. regularnie urządzają się wieczory ku Bożemu Narodzeniu. W salach muzealnych udzielali swoich koncertów muzycy różnych republik Związku Radzieckiego. Swoje debiutowe koncerty w muzeum udzieliły nowoutworzone chór Dojlictwa oraz Grodzieńska kapela, swoje pierwsze nagrania mieli one w pomieszczeniach muzeum.
Z połowy lat 1980-ch muzeum corocznie w końcu maja przeprowadzał Dzień mistrza narodowego. Święto zbierało plecionkarzy ze słomy, mistrzów ceramiki, tkactwa, rzeźby, kucia ze wszystkich kątków Białorusi. Swoje prace reprezentowali mistrzowie-amatorzy, udzielały koncertów narodowe muzyczne oraz taneczne zespoły, artyści teatru i kina.
Na koniec lat 1908-ch muzeum regularnie przeprowadziło konferencje naukowe, w których udział brali najsłynniejsze historycy,filozofowie, religioznawcy, kulturoznawcy, filolodzy Białorusi oraz krajów obcych. W efekcie prac konferencyjnych drukowały się zbiorniki prac naukowych. Poza tym współpracownicy muzeum aktywnie pisali artykuły do wydawnictw encyklopedycznych, naukowych oraz czasopism popularnonaukowych (Мастацтва (Sztuka), Спадчына (Dziedzictwo) i in.), oraz do gazet.
Zbiór muzealny zaczął formować się w roku 1974. W momencie przeniesienia muzeum z Połocka do Grodna zawierał 1817 jednostki muzealne (544 podstawowego, 1253 naukowo-wspomagającego, 20 zbiorów wymienialnych). Za kierownictwa A.N. Karpiuka zbiory się dopełniły o 5925 jedynek (3645 podstawowego, 2257 naukowo-wspomagającego, 23 zbiorów wymienialnych), w sierpniu roku 1981 one wynosiły 7742 jedynki (4189 podstawowego, 3510 naukowo-wspomagającego, 43 zbiorów wymienialnych). Dzięki wysiłkom oraz autorytetowi A.N. Karpiuka został zwrócony z Muzeum Sztuki Litewskiego SRR unikatowy zabytek sztuki stosowanej – brązowa akwamanila XIII w., która brała swój początek z Grodzieńskiej Cerkwi Świętych Borysa i Gleba. Zbiory zostały dopełnione przez podpisany obraz grodzieńskiego mnicha-Dominikana Hilarego Chojeckiego Święta rodzina (XVII w.), uratowane od spalenia rzeźby drewniane Św. Piotra i Pawła (XVIII w.), również starodruki, zszywki czasopism Беларуская крыніца (Źródło Białoruskie), Крыніца (Źródło) (1920-te) i in. Celowo zaczęły przybywać zabytki historycznie-artystyczne zatrzymane przez celników.
W latach 1980-ch w związku z utworzeniem ekspozycji zaczęło się aktywne kompletowanie kolekcji, zbiór muzealny na styczeń 1990 r. wynosił 30931 jednostki. Do tego przyczyniły się kompleksowe ekspedycje we wszystkie regiony na Białorusi, których przeprowadzono było corocznie, skoncentrowane na poszukiwaniu oraz pielęgnacji zabytków kulturowych, również ekspedycje badawcze dorobków świątyń. Aktywnie dokonywało się zakupów u osób fizycznych.
Od stycznia 1980 r. w muzeum zaczyna działać pracownia konserwatorska. Pierwszym malarzem, konserwatorem dzieł sztuki została Olga Dmitrijewna Gorszkowoz, a od roku 1982 – Włodzimierz Nikodimowicz Kisły.
Z 13 września 1989 r. Republikańskie muzeum ateizmu i historii religii został przemianowany na Białoruskie państwowe muzeum historii religii zgodnie z postanowieniem Ministerstwa kultury BSRR nr 144.
W ciągu lat 1992 – 1998 budynki, w których muzeum się znajdowało, zostały przekazane na rzecz odnowionego prawosławnego żeńskiego Monasteru Narodzenia Matki Bożej:
― 30.07.1992 r. korpus administracyjny został przekazany Grodzieńskiemu diecezjalnemu urzędowi Białoruskiej Cerkwi Prawosławnej Moskowskiego Patriarchatu;
― 31.10.1994 r. przekazane Cerkiew Narodzenia Matki Bożej, Cerkiew św. Sergiusza z Radonieża, 2-piętrowy klasztor na rzecz Grodzieńskiego monasteru Narodzenia Matki Bożej;
― 07.03.1996 r. przekazane pomieszczenia gospodarcze (monasterskiego) budynku pierwszego piętra (tam się znajdowały fotolaboratorium, magazyn oraz biblioteka muzeum);
― 27.02.1998 r. przekazane pomieszczenia gospodarczego (monasterskiego) budynku drugiego piętra;
― 25.03.2005 r. przekazany garaż.
Postanowieniem Grodzieńskiej obwodowej Rady Narodowych Deputowanych nr 61 z 4 marca 1992 roku budynek przy ul. Zamkowej, 16 (gdzie później zostało rozmieszczone muzeum) był przekazany urzędowi ds.restauracji oraz konserwacji zabytków historii i kultury obwodowego komitetu wykonawczego z dalszym go wykorzystaniem na rzecz Białoruskiego państwowego muzeum historii religii. Tylko w sierpniu roku 2005 w związku z likwidacją UP Grodno-Restauracja (architektura) muzeum otrzymało dwupiętrowy budynek (o powierzchni 1282,7 m^2 – m.in. 572,2 m^2 już się wykorzystywało instytucją, zaś 710,5 m^2 znajdywało się w stanie rekonstrukcji), który jest zabytkiem architektury obywatelskiej epoki klasycyzmu z elementami baroku poł. XVIII w. i potrzebował restauracji oraz adoptacji pod zapotrzebowania muzeum.
Z 26 lipca 2005 r. zgodnie z Rozporządzeniem Prezydenta Republiki Białoruś z 31 maja 2005 roku nr 247 O dodatkowych miarach uszeregowania wykorzystania słów „narodowy” i „białoruski” w nazwie instytucji kultury Białoruskie państwowe muzeum historii religii słowo Białoruski zostało zmienione na Grodzieńskie.
W roku 2006 rozpoczęły się prace remontowo-restauracyjne, których dokonywała OSA Grodnopromstroj. Zleceniodawcą na opracowanie dokumentacji projektowej wystąpiło GPUP Urząd budownictwa kapitalnego Grodzieńskiego obwodowego komitetu wykonawczego, zaś projektantem generalnym został UP Instytut „Grodnograżdanprojekt”. Prace budowlane były ukończone w roku 2009.

W okresie trwania prac remontowo-restauracyjnych pałacu w muzeum nie było ekspozycji stacjonarnej. Pracownicy byli zmuszone pracować w innych muzeach miasta, obwodu oraz państwa, przeprowadzając wystawy czasowe. Najbardziej wyróżniającymi zostały Więź czasów – rusznik białoruski, Barok na Białorusi, Kultura miejska, Dostaliśmy dziedzictwo, Tradycje przodków: białoruski strój ludowy, Biblia – księga nad księgami, Świat sztuki sakralnej, Postać Matki Bożej w ikonopisaniu, Śmiercią śmierć zwyciężyć, Święte oraz pokutnicy cerkwi chrześcijańskiej, Pomiędzy niebem a ziemią. Pracą muzeum również było organizacja ekskursji po wystawach przenośnych, dokonania warsztat muzealnych w instytucjach edukacyjnych miasta. Cechą wyjątkową pracy muzealnej jest dokonywanie imprez charytatywnych w domach dziecka, domach dla inwalidów, przestarzałych oraz weteranów. Ta działalność wielkoduszna muzeum trwa, rozwija się oraz udoskonala się do dziś.

Pierwsza ekspozycja Epoka. Czas. Budynek została otwarta w roku 2009, ona odkrywała specyficzne aspekty kultury miejskiej końcu XVIII początku XX w., uwzględniając ówczesne tradycyjne aksjologiczne wskaźniki, zajmowała dwie sale ekspozycyjne oraz koncertową o 90 miejsc. W latach 2011 – 2012 odtworzyły swoje drzwi dla zwiedzających sale ekspozycji Religia a kultura na Białorusi, które zademonstrowały kulturowo-twórczą rolę faktora religijnego w procesach historycznych, które miały miejsce na ziemiach białoruskich.

W 2010 r. w odnowionych salach muzeum zostały zorganizowane wystawy Śpiewaj Panu Bogu, cała ziemia (do festiwalu cerkiewnego śpiewania liturgicznego), Wielkanoc – święto nad świętami, na której została zaprezentowana kolekcja z 259 jajek wielkanocnych zachodnioeuropejskiej, białoruskiej oraz rosyjskiej twórczości, W Grodnie ich można spotkać najczęściej (postać anioła w utworach mistrzów grodzieńskich), również wystawa prześwięcona festiwalowi kultur nacjonalnych.
W listopadzie roku 2013 Judejską religijną wspólnotą w mieście Grodnie na korzystanie muzeum zostały przekazane dwa pomieszczenia na pierwszym piętrze trzypiętrowej prawej przybudówki Wielkiej Chóralnej Synagogi (przy ul. trb.Bolszaja Trojeckaja, 59 A), gdzie rozmieszczała się ekspozycja Muzeum na Trojeckiej, poświęconej osobom, które przyczyniły się do rozwoju światowej oraz żydowskiej kultury.
W ciągu lat 2000-ch pięć pracowników muzeum się stali laureatami nagrody Grodzieńskiego obwodowego komitetu wykonawczego im. A.I. Dubko w nominacji Najlepszy pracownik muzealny. Dyrektor muzeum L.A. Karniłowa oraz mistrz-konserwator dzieł sztuki W.N. Kisły dostali odznaki honorowe Ministerstwa kultury Za wkład w rozwój kultury Białorusi. W 2013 r. W.N.Kisły otrzymał tytuł Człowieka roku Grodzieńszczyzny z zakresu nieprodukcyjnego za rok 2012.
W trakcie przeprowadzenia w roku 2012 Pierwszego Nacjonalnego forum Muzea Białorusi – trzeciemu tysiącleciu w konkursowym programie było odniesiono zwycięstwo w nominacji Najlepsza praca konserwatora.