[:ru]В XII веке в Гродно сформировалась самобытная локальная архитектурная школа. Известные памятники этой школы – Нижняя, Пречистенская, Борисоглебская церкви в Гродно, недостроенный храм в Волковыске, княжеский терем и стена на мысе детинца на Замковой горе. Гродненская архитектурная школа отличалась совокупностью своеобразных архитектурно-художественных и строительных приемов: ровнослойная кладка плинфы с использованием вставок из камней и цветных майоликовых плиток; пол из майоликовой плитки; большое количество вмурованных в стены голосников; встроенные в стены лестницы; наличие кирпичного цоколя.

Нижняя церковь в Гродно – памятник зодчества XII в., образец гродненской архитектурной школы. Стояла на территории Старого замка, на былом дединце. Представляла собой прямоугольный в плане шестистолпный трехнефовый храм со срезанными углами. Сохранились руины стен, нижняя часть опор, мночисленные фрагменты конструкций и сосудов, пола из керамических плиток. Остатки западной и южной стен высотой от 2 до 3,5 м были выявлены во время земляных работ 1932–1933 гг. под руководством Ю. Иодковского. В 1937–1939 гг. исследования проводил З. Дурчевский, который считал, что церковь сгорела во время пожара 1183 г. и потом не восстанавливалась, а на границе XIII–XIV вв. на ее месте была построена Верхняя церковь. В 1949 г. раскопки храма продолжил археолог Н.Н. Воронин. В процессе их был открыт северо-западный столп, который имел срезанные углы. Внутренние поверхности стен имели многочисленные отверстия, созданные горловинами голосников. В юго-западном углу здания располагалась кирпичная витая лестница, которая вела на хоры. Стены церкви были сложены из плинфы, некоторые кирпичи имеют на торцах знаки. Пол представлял собой мозаичный майоликовый набор из глазурованных плиток зеленого, желтого и коричневого цветов. Декор фасадов создавали обтесанные гранитные глыбы, каменная полихромная инкрустация, майоликовые вставки в форме креста коричневого и зеленого цветов, круглых розеток. Церковь не имела фресковой росписи. Н.Н. Воронин считал, что храм построен во 2-й четверти – середине XII в. Историк П.А. Раппопорт датирует храм 2-й половиной XII в.[:]

[:be]У XII ст. у Гродне склалася самабытная лакальная архітэктурная школа. Вядомыя помнікі гэтай школы – Ніжняя, Прачысценская, Барысаглебская цэрквы ў Гродне, недабудаваны храм у Ваўкавыску, княжацкі церам і сцяна на мысе дзяцінца на Замкавай гары. Гродзенская архітэктурная школа вылучалася сукупнасцю своеасаблівых архітэктурна-мастацкіх і будаўнічых прыёмаў: роўнаслаёвая кладка плінфы з выкарыстаннем уставак з камянёў і каляровых маёлікавых плітак; падлога з маёлікавых плітак; вялікая колькасць умураваных у сцены галаснікоў; уладкаванне лесвіц у сценах; наяўнасць цаглянага цокаля.

Ніжняя царква ў Гродне – помнік дойлідства XII ст., узор гродзенскай архітэктурнай школы. Стаяў на тэрыторыі Старога замка, на былым дзядзінцы. Уяўляў сабой прамавугольны ў плане шасцістоўпны трохнефавы храм са зрэзанымі вугламі. Захаваліся руіны сцен, ніжнія часткі апор, шматлікія фрагменты канструкцый і начыння, падлогі з керамічных плітак. Рэшткі заходняй і паўднёвай сцен вышынёй ад 2 да 3,5 м былі выяўлены падчас земляных работ 1932–1933 гг. пад кіраўніцтвам Ю. Ядкоўскага. У 1937–1939 гг. даследаванні праводзіў З. Дурчэўскі, які лічыў, што царква загінула падчас пажару 1183 г. і потым не аднаўлялася, а на мяжы XIII–XIV стст. на яе месцы была пабудавана Верхняя царква. У 1949 г. раскопкі храма прадоўжыў археолаг М.М. Варонін. Падчас іх былі адкапаны паўночна-заходні слуп, які меў зрэзаныя вуглы. Унутраныя паверхні сцен мелі шматлікія адтуліны, якія ўтвараліся гарлавінамі галаснікоў. У паўднёва-заходнім куце будынка размяшчаліся цагляныя вітыя ўсходы, якія вялі на хоры. Сцены царквы былі складзены з плінфы, некаторыя цагліны маюць на тарцах знакі. Падлога прадстаўляла сабой мазаічны маёлікавы набор з паліваных плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Дэкор фасадаў стваралі абчасаныя гранітныя глыбы, каменная паліхромная інкрустацыя, маёлікавыя ўстаўкі ў форме крыжа карычневага і зялёнага колераў, круглых разетак. Царква не мела фрэскавага роспісу. М.М. Варонін лічыў, што храм пабудаваны ў 2-й чвэрці – сярэдзіне XII ст. Гісторык П.А. Рапапорт датуе храм 2-й паловай XII ст.[:]